In januari lachte Chris ons nog goedgemutst toe. De (fictieve) nieuwe medewerker van de Belastingdienst legde op video al haar avonturen tijdens de onboarding vast. Bedoeld om de fiscus ‘een meer menselijk gezicht’ te geven, maar ook om anderen aan te sporen bij de Belastingdienst te solliciteren. Want er ligt nog werk genoeg te wachten, zo was de boodschap. Op dit moment staan er bijvoorbeeld nog 70 vacatures open, zo blijkt uit een snelle check op de site.
Aan de ene kant volop werven, aan de andere kant volop bezuinigen: lastig voor de Belastingdienst…
Maar ondertussen geeft het kabinet-Jetten een heel andere boodschap af. Vanaf 2035 moet de Belastingdienst het jaarlijks met 438 miljoen euro minder doen. Dat is 162 miljoen méér dan eerder bekend was, meldde NRC half oktober. De ingreep is onderdeel van een rijksbrede taakstelling: in 2035 moeten er bij de rijksoverheid zo’n 25.000 fte mínder werken en moet er 3,5 miljard euro worden bespaard. Uitvoeringsorganisaties als de Belastingdienst, het UWV en de IND zijn daarvan dus niet uitgezonderd.
Miljarden die blijven liggen
Maar is dat verstandig? Op Kamervragen van PRO kwam deze week het antwoord dat er door personeels- en capaciteitstekorten nog veel potentieel belastinggeld blijft liggen. De Belastingdienst schat het zogeheten nalevingstekort bij het mkb, alles wat ondernemers bewust of onbewust niet aangeven, op 5,2 miljard euro per jaar. Het grootste deel zit in de winst uit onderneming (1,7 miljard euro) en de btw (1,4 miljard euro). Fraude en onbekende belastingplicht zitten daar nog niet eens in, omdat de fiscus die niet betrouwbaar kan meten.

Hoe ouder een schuld, hoe kleiner de kans dat het geld nog binnenkomt.
Ook bij de inning loopt het op. Het bedrag waarvoor de Belastingdienst een aanmaning heeft verstuurd, steeg van 10,9 miljard euro in januari 2023 naar bijna 20 miljard euro in september 2026, meldt staatssecretaris Eerenberg. Ruim een derde van die achterstand komt door afgebroken betalingsregelingen voor coronaschulden. Maar Eerenberg noemt ook de ‘scheefgroei’ tussen het werkaanbod en de capaciteit bij de invordering als oorzaak. En hoe ouder een schuld, hoe kleiner de kans dat het geld nog binnenkomt.

Geen nieuw probleem
Het is geen nieuw probleem. De Algemene Rekenkamer becijferde in 2024 dat de Belastingdienst zo’n 1.000 fte extra nodig zou hebben om al het invorderingswerk tegelijk op te pakken, waarvan 400 fte alleen al voor de coronaschulden. Eerenberg noemt dat getal een benadering en wijst op prioritering. Extra geld kwam er wel: 22,5 miljoen euro, verdeeld over de jaren 2025 tot en met 2027. Maar dus niet voor daarná. En als je nu vacatures te vullen hebt, kijk je natuurlijk liever wel iets verder vooruit.
Het werk bij de Belastingdienst groeit harder dan dat budget.
Opvallend is hoe de staatssecretaris het personeelsprobleem omschrijft. ‘De formatie van de Belastingdienst is ingevuld’, schrijft hij. Er is volgens hem geen tekort (meer) aan mensen binnen het budget dat de dienst heeft gekregen. Het werk groeit alleen harder dan dat budget. Er komen steeds meer belastingplichtigen en verzoeken bij, zonder dat de begroting meegroeit. Daarnaast vragen de coronaregelingen en de wens om burgers en bedrijven met oog voor de menselijke maat te behandelen veel extra tijd.
Minder boekenonderzoek
Voor wie met strategische personeelsplanning werkt, is dat een bekend patroon. Het tekort zit niet altijd in de vacatures, maar vaak eerder in de formatie die te klein is voor het werk. En die formatie wordt door de bezuiniging nog kleiner. Eerenberg zegt het zelf ook: efficiencymaatregelen hebben gevolgen voor het aantal medewerkers, terwijl elke extra medewerker bij de Belastingdienst zichzelf gemiddeld ruimschoots terugverdient.

Slechts 2% van de mkb-bedrijven krijgt elk jaar met een controle of boekenonderzoek te maken.
Hoe dat uitpakt, laat het aantal boekenonderzoeken zien. In 2016 sloeg de Belastingdienst nog ruim 27.000 keer de boeken open bij een mkb’er en deed de fiscus 917 onderzoeken bij grote bedrijven. In 2023 waren dat er respectievelijk 9.002 en 501, een daling van zo’n 66%. Het kabinet wil het mkb-toezicht de komende jaren tussen de 7.000 en 10.000 boekenonderzoeken per jaar houden. In de Fiscale Monitor 2025 zegt slechts 2% van de mkb-bedrijven dat de fiscus bij hen een controle of boekenonderzoek heeft gedaan.
Mislukte vertrekregeling
Eerenberg noemt verschillende oorzaken voor de daling. Een deel is beleid: de dienst zet meer in op dienstverlening en preventie, en een boekenonderzoek is het duurste instrument. Maar hij wijst ook op hersteloperaties, langere onderzoeken, meer bezwaren en de grote uitstroom van ervaren collega’s, die werden vervangen door onervaren nieuwkomers. Dat begon met de mislukte vertrekregeling van 2016, waarbij veel meer ervaren mensen vertrokken dan voorzien.

Wie ziet dat de pakkans steeds kleiner wordt, heeft weinig reden om het nauw te nemen.
Dat is zonde, want controleren loont. Felix Kram en Josha Box rekenen op hun Substack Rode Cijfers voor dat een uur onderzoekswerk de schatkist minimaal 1.000 tot 3.600 euro oplevert. Bovendien gaat er een preventieve werking van uit: een ondernemer die weet dat er gecontroleerd wordt, vult zijn aangifte zorgvuldiger in. Omgekeerd werkt het ook. Wie ziet dat de pakkans steeds kleiner wordt, heeft weinig reden om het nauw te nemen.
Overtroefd door de adviesmarkt
Meer controleurs aannemen dan maar? Dat is overigens makkelijker gezegd dan gedaan. Uit Europees onderzoek blijkt dat tegenover de 13,7 fte per 10.000 inwoners bij de Belastingdienst in Nederland 52,9 fte in belastingadvies, boekhouding en accountancy staan. Elke medewerker van de fiscus heeft dus ruim 4 mensen in de private sector tegenover zich (!), die vaak beter betaald worden en precies dezelfde fiscalisten, accountants en data-analisten zoeken.

Elke 100 euro opgehaalde belasting kost bij de Nederlandse fiscus overigens 0,79 euro aan eigen bedrijfsvoering. Anders gezegd: elke euro die in de dienst wordt gestoken, levert ruim 125 euro op. Daarmee is Nederland niet de goedkoopste van Europa. Malta (0,19 euro), Estland (0,23 euro) en Ierland (0,33 euro) doen het voor veel minder, en de EU-mediaan ligt op 0,70 euro. Maar Duitsland (1,23 euro) en Polen (1,49 euro) zijn bijvoorbeeld weer een stuk duurder uit.
Elke 100 euro opgehaalde belasting kost de Nederlandse fiscus 0,79 euro aan eigen bedrijfsvoering.
De Nederlandse ambtenarij is sowieso relatief vrij goedkoop en behoorlijk effectief, blijkt uit OESO-onderzoek, dat vorige maand in Binnenlands Bestuur werd gepubliceerd.Ons land telt 70,9 ambtenaren per duizend inwoners. Het gemiddelde voor de hele Europese Unie bedraagt 94 personen in overheidsdienst. In de hele EU maakt de werkgelegenheid in de publieke sector 18,8% uit van de totale werkgelegenheid. Het aandeel in Nederland is 12,3%.
Wervingsopgave wordt groter, niet kleiner
Ondertussen loopt de uitstroom gewoon door. In 2025 verlieten naar verwachting 2.136 fte de dienst, 7,5% van de bezetting. Ongeveer 34% van die mensen was ouder dan 65. De Belastingdienst wist die uitstroom de afgelopen tijd overigens behoorlijk op te vangen: in de eerste helft van 2025 kwamen er 1.615 fte bij, netto een groei van 489 fte. Dat lukt alleen door voortdurend te werven, en dat kost dus ook geld.
Een bezuiniging die vooral bij de uitvoering terechtkomt, botst frontaal met de wens juist meer uit te voeren.
De Rekenkamer constateerde bovendien al eerder dat beleid steeds vaker niet wordt uitgevoerd omdat er geen mensen voor zijn. Ze noemde daarbij de specifiek de nieuwe box 3-heffing van de Belastingdienst als voorbeeld van wetgeving waarvoor juist heel veel extra mensen nodig zijn. Een bezuinigingstaakstelling die vooral bij de uitvoering terechtkomt, botst daar frontaal mee.

Een simpele rekensom
Zet de bedragen naast elkaar en je ziet hoe moeilijk de boodschap voor de Belastingdienst is. Aan de ene kant een bezuiniging van 438 miljoen euro per jaar die aan de andere kant al minder is dan 10% van het nalevingstekort bij het mkb. Corrigeert de fiscus door de bezuiniging ook maar 10% minder van dat tekort, dan is de besparing per saldo al verdampt. Dat er met extra controleurs echt geld te halen valt, bleek eerder: toen het toezicht in 2013 werd uitgebreid, leverde dat volgens het kabinet al direct 250 miljoen euro per jaar extra op, met een verwachte opbrengst van ruim 600 miljoen euro.
Dat er met extra controleurs echt geld te halen valt, bleek eerder al duidelijk.
Waarom gebeurt dit dan niet gewoon? Het antwoord zit deels in politieke keuzes, deels in de manier van boekhouden van het Rijk. Een extra invorderaar of controleur verdient zichzelf volgens Eerenberg niet terug ‘voor de Belastingdienst’, omdat de begrotingsregels niet toestaan dat extra belastingopbrengsten worden gebruikt voor uitvoeringskosten. Een medewerker die miljoenen binnenhaalt, staat in de begroting dus alleen als kostenpost, de extra opbrengsten komen elders terecht.
Penny wise, pound foolish
De vereniging van hogere ambtenaren bij Financiën waarschuwde in 2016 al, toen de Belastingdienst van 30.000 naar mogelijk 23.000 medewerkers dreigde te krimpen, dat bezuinigen op het enige departement dat geld binnenhaalt ‘penny wise maar pound foolish‘ is. De personeelstekorten die daarna volgden, hangen de dienst 10 jaar later nog altijd na.
De personeelstekorten die in 2016 ontstonden, achtervolgen de dienst 10 jaar later nog steeds.
Rode Cijfers zet het bedrag ook om in mensen. Een medewerker van de BelastingTelefoon in schaal 6 kost volgens de auteurs zo’n 59.000 euro per jaar. Wie met dat soort functies 438 miljoen euro wil besparen, moet ruim 7.000 mensen laten gaan. De hele afdeling Klanteninteractie & Services telt er volgens hen slechts 2.133. De bezuiniging kan dus onmogelijk alleen bij de klantenservice terechtkomen. Ze raakt onvermijdelijk ook de fiscalisten, controleurs en invorderaars die het geld binnenhalen, precies de mensen die de begin dit jaar gestarte campagne ook moet binnenhalen.
A.I. als toverwoord
Het kabinet denkt zelf overigens de aangekondigde bezuinigingen op te kunnen vangen door belastingregels te vereenvoudigen en kunstmatige intelligentie in te zetten. Staatssecretaris Eric van der Burg (Slagvaardige Overheid), die de rijksbrede taakstelling coördineert, zei het zo: ‘Als je een aantal telefoonlijnen kunt vervangen door een chatbot, kan dat tijd schelen.’
‘Dit is geen efficiëntie, dit is je been amputeren omdat je wilt afvallen.’
Vakbond FNV noemt dat onverantwoord. Volgens Jasper de Jong, bestuurder bij FNV Overheid, lukt het de overheid al jaren niet om het stelsel eenvoudiger te maken, en is A.I. geen geloofwaardige verklaring voor honderden miljoenen aan besparingen. ‘Dit is geen efficiëntie, dit is je been amputeren omdat je wilt afvallen’, aldus de vakbond
Eerenberg zelf is ook niet onverdeeld optimistisch. Tot 2030 wil de Belastingdienst de korting halen met digitalisering, waaronder A.I., met lagere materiële uitgaven en met eenvoudiger wetgeving. Het plan voor de jaren daarna moet nog worden gemaakt. Hij erkent dat ‘er grenzen zijn aan wat met efficiëntie en vereenvoudiging aan besparingen gerealiseerd kan worden’, en dat er daarom ook andere keuzes nodig zullen zijn. De definitieve plannen volgen bij de Voorjaarsnota 2027, schrijft hij aan de Tweede Kamer.
De kassa die minder ophaalt
Terugdraaien is volgens hem geen optie: wie op de ene plek een bezuiniging schrapt, moet elders bezuinigen om de rijksbegroting rond te krijgen. Maar daarmee blijft de vraag liggen waar Kamerleden op aandringen: hoe ziet een haalbaar plan eruit? Want een fiscus die zijn mensen niet kan vasthouden of aantrekken, is geen besparing, maar een kassa die steeds minder ophaalt.
Een belofte als ‘dat werkt voor jou’ is lastig waar te maken als over een paar jaar je baan misschien verdwenen is.
En het is natuurlijk ook een moeilijke boodschap naar de arbeidsmarkt, waar de Belastingdienst al genoeg moeite heeft om genoeg passende, enthousiaste mensen te vinden. Een belofte als ‘dat werkt voor jou’ is immers lastig waar te maken als een jonge fiscalist met keuze zich afvraagt of zijn baan over een paar jaar nog bestaat.