Alle artikelen

Nieuws

De 3 belangrijkste denkfouten in het denken over arbeidsproductiviteit

Het kabinet heeft recent ingestemd met de zogeheten Productiviteitsagenda. Maar zijn ze zich daarbij wel voldoende bewust van de grootste denkfouten als het gaat om productiviteit, vraagt Ronald Dekker zich af.

Ronald Dekker Geschreven door Ronald Dekker
Gepubliceerd op 8 september 2026
De 3 belangrijkste denkfouten in het denken over arbeidsproductiviteit

De productiviteit moet omhoog. Dat riepen Draghi en Wennink, dat roept nu ook het kabinet Jetten. Ze roepen dat omdat economen haarfijn kunnen uitleggen dat productiviteit, en met name arbeidsproductiviteit, de belangrijkste bron van welvaartsgroei is. Ga maar na: als meer mensen meer uren gaan werken wordt ook waarde gecreëerd die tot welvaartsgroei leidt, maar als meer waarde kan worden gecreëerd zónder de inzet van extra mensuren, is dat natuurlijk beter. Al is het maar omdat voor de meeste mensen ‘genieten van vrije tijd’ ook waarde vertegenwoordigt.

Voor de meeste mensen vertegenwoordigt ‘genieten van vrije tijd’ ook waarde…

In tijden van een een structureel krappe arbeidsmarkt is het dus belangrijk om ervoor te zorgen dat mensen per gewerkt uur meer waarde creëren. Die waardecreatie door betaald werk staat al sinds jaar en dag centraal in het economisch beleid. En de recente nadruk op arbeidsproductiviteit is daarop geen uitzondering. Maar als je even je economenbril afzet, of er nieuwe glazen in laat zetten, kom je erachter dat in deze benadering van waardecreatie een aantal denkfouten zitten.

Wat is waarde?

De belangrijkste denkfout is dat alleen datgene dat wordt geregistreerd in het bruto binnenlands product ‘waarde’ is. Dit is hetzelfde als zeggen dat alleen waarde wordt gecreëerd door betaald werk en dat is duidelijk niet het geval. Dagelijks verrichten heel veel mensen (vooral vrouwen) onbetaalde zorgtaken die van ‘onschatbare’ waarde zijn. Dat onschatbaar klopt trouwens niet, want er bestaan wel degelijk schattingen over de waarde van onbetaald zorgwerk en die lopen op tot wel 215 miljard, oftewel: een kwart van het het bbp.

De waarde van onbetaald zorgwerk wordt wel geschat op 215 miljard.

Door deze denkfout lijkt het in alle gevallen heel logisch om een bijstandsmoeder of een uitkeringsgerechtigde mantelzorger aan het (betaalde) werk te willen krijgen. Maar dat is dus alleen logisch als het betaalde werk echt een hogere waarde vertegenwoordigt dan het onbetaalde werk wat ze al deden (maar nu dus niet meer kunnen doen omdat ze betaald aan het werk zijn).

Is deze vrouw betaald aan het werk, of haar eigen huis aan het schoonmaken?

Externaliteiten

Een tweede denkfout wordt begaan door geen rekening te houden met wat economen ‘externaliteiten’ noemen, oftewel: externe effecten. En dan is de waarde (prijs) van een uur werk bij bijvoorbeeld Tata Steel zeer waarschijnlijk een overschatting van de werkelijke waarde. Je houdt immers geen rekening met de gezondheidsschade die in de regio IJmond wordt veroorzaakt en ook niet met de schade die hier wordt toegebracht aan het klimaat.

Van heel veel werk is niet zo makkelijk vast te stellen wat de waarde is.

Daarmee samenhangend is ook nog een derde denkfout aan te wijzen. Van heel veel betaald werk in een moderne economie is niet zo makkelijk vast te stellen wat de waarde is, omdat er geen prijs wordt afgerekend voor de producten en diensten die met dat werk worden voortgebracht. Bijvoorbeeld het werk van een beleidsambtenaar. Nu ben ik dat zelf een poosje geweest, dus ik ben niet zo cynisch om te denken dat dat werk ‘waardeloos’ is.

Gevaar: kwantificering van kwaliteit

Maar het is wel heel ingewikkeld om de toegevoegde waarde van dat werk in geld uit te drukken. Gemakshalve gaan economen er daarom meestal vanuit dat de je de toegevoegde waarde van een ambtenaar meet met het salaris dat iemand verdient. Maar dat is een ‘cirkelredenering’ die (ten onrechte) ervan uitgaat dat een ministerie iemand alleen zoveel salaris betaalt als diegene aan toegevoegde waarde heeft.

Is de overheid werkelijk productiever als een ambtenaar meer beleidsnota’s oplevert?

Voor ambtenaren en ook voor werkenden in de zorg is er vaak wel een alternatieve rekenmethode voor (arbeidsproductiviteit en) de toegevoegde waarde, die gebaseerd wordt op ‘prestaties’. Voor ambtenaren gaat het om dan bijvoorbeeld om aantallen beleidsnota’s, antwoorden op Kamervragen en meer van dat soort ‘producten’.

Voor zorgmedewerkers gaat het om ‘behandelingen’ van patiënten. In beide gevallen is er een levensgroot probleem met ‘kwantificering van kwaliteit’. Want de kwalitatieve toegevoegde waarde aan de volksgezondheid hangt natuurlijk niet 1-op-1 samen met het aantal knie-operaties of MRI-scans. Sterker nog, er zijn veel aanwijzingen dat sommige behandelingen zelfs niet bijdragen aan een betere gezondheid van een individuele patiënt.

Wees je bewust van de denkfouten

Al met al is het beleidsmatig een groot risico om te roepen ‘de arbeidsproductiviteit moet omhoog’ en daarvoor dan generieke maatregelen af te kondigen. Vooral als je je niet bewust bent van deze denkfouten. Om dit te voorkomen moet je nadenken wat ook weer de bedoeling was van verschillende economische activiteiten (betaald én onbetaald) en wat daarvan de ‘echte’ toegevoegde waarde is.

Over de auteur

Ronald Dekker is onafhankelijk arbeidseconoom bij RoDeO Labour market intelligence.

Lees ook

Gerelateerde berichten

Alle artikelen
Welke invloed heeft politieke voorkeur op je selectie? Meer dan je misschien denkt…

Duurzaamheid in je cv na de winst van Biden, en er weer uit na die van Trump. Amerikaanse werknemers passen hun profiel massaal aan de politieke wind aan. En werkgevers belonen dat, zelfs ten koste van kwaliteit. Wat zegt onderzoek over politieke voorkeur bij werving?

Peter Boerman Peter Boerman Lees artikel
Hoe het praktijklokaal steeds vaker de oplossing voor het personeelstekort wordt

Gisteren ging er in Tilburg weer een groot praktijklokaal open, waar de installateurs van morgen worden opgeleid. Steeds vaker grijpen organisaties naar hun eigen praktijkscholen. Gaat het lukken om daarmee de tekorten te pareren?

Peter Boerman Peter Boerman Lees artikel
Arjan Elbers op de Monkey Rock: ‘Talent moet altijd op 1, de rest komt later wel’

Wat maakt recruitment écht waardevol? Voor Arjan Elbers begint het antwoord altijd bij mensen, zegt hij in de Monkey Rock-podcast. 'Talent is nooit een sluitpost, maar altijd het vertrekpunt.'

Peter Boerman Peter Boerman Lees artikel

Altijd op de hoogte van de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt?

Meld je aan voor onze nieuwsbrief en ontvang de laatste updates, nieuws en uitnodigingen voor onze evenementen.